An Músraiġeaċ

Bulletín do Ċáiɼde Ṁúſgɼaiġe

An Músgraigheach Uimhir 5

Clár

  • 1 Ábán Naomhtha
  • 3 An Sguruigheacht [2 a tugadh sa bhuntéacs]
  • 6 Aodh de Róiste
  • 8 Carraig an Stuacáin [in easnamh sa bhuntéacs]
  • 9 Filíocht Mhúsgraighe
  • 11 Fuaimeana
  • 13 Seanchaidheacht
  • 16 Leitreacha
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaċ 01
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 02–03
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 04–05
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 06–07
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 08–09
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 10–11

Leathanach 13

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 12–13

Seanchaidheacht

Do bhí bean ann aon uair amháin go raibh beirt pháistí aice agus cúpla ab eadh iad. Ní raibh aon toirt ionta, ná aon bhreis ag teacht ortha. Bhídís ag gol i ló agus istoidhche, agus ag bladhraigh agus ag béicigh. Bhí sí marbh acu.

Do bhí muinntir a' tighe imthighthe ar a' bport lá a' baint mhóna, agus do bhí uirthi an dínnéar a bhreith a' triall ortha. Ní fhéadfadh sí imtheacht ón dtigh ages na gárlaigh mura mbeadh go raibh táilliúir ag obair ar an mbórd a' déanamh culaith édaigh d'fhear a' tighe. Do thug sí braon bainne dhóibh, agus chuir sí isteach sa chliabhán iad. Do chuir sí an cliabhán síos ansa phárlús, agus dubhairt sí leis a' dtáilliúir súil a bheith ar fuaid a' tighe aige an fhaid a bheadh sí amuigh. Dubhairt sé go mbeadh.

Amach léi. Min choirce agus bainne reamhar a bhí aice i gcóir a ndínnéir. Ní raibh sí imthighthe ach cúpla neomat nuair a stop an gol go léir a bhí ages na gearrcaigh, agus d'airigh an táilliúir na trithí gáiridhe ag an mbeirt. D'fhiafruigh duine acu den duine eile:  a bhfeacaís‑se riamh biadh braimilleoige á bhreith ar port?   Ní fheaca,  ar seisean.

Leathanach 14

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 14–15

Bhí an táilliúir ag ésiteacht leo, agus bhí iongnadh a chroidhe air. D'éaluigh sé síos go dtí dorus a' rúma chun go mbeadh fhios aige cruinn ar bh'iad a bhí a' cainnt. Do phreab duine acu amach ar an úrlár as an gcliabhán agus le na linn sin thairric a' duine eile bheidhlín chuige agus do dhírigh sé ar é sheinnt.

Seinnfidh mé Port Cumaighre dhuit, ar seisean. Bhí duine acu a' seinnt agus an duine eile a' rínnce ar a chroidhe-dhícheall, nuair airgheadar fothram chútha. Bhí an mháthair ag teacht.

Chaitheadar uatha an spórt, agus do phreabadar isteach sa chliabhán airís, agus do chromadar ar lógóireacht. Do phreab a' táilliúir anáirde ar a' mbórd mar a raibh sé roimis sin, agus do bhí iongnadh a chroidhe air.

Ó, mhuise, ars an mháthair, tá mo chroidhe briste agaibh riamh ó chonnac sibh.

Bhí an táilliúir ag teacht chuige féin. Phreab sé anuas den bhórd agus do riug sé ar shluaistín na luaithe agus do sháidh sé isteach sa teine é, i bhfad isteach leis. Bhí sí sin a' tindeáil ar na gearrcaigh t'réis teacht isteach, agus ansan am go raibh sí ullamh leo do bhí an tsluasad croidhreac—nách beag ar dearg-lasadh. Nuair a tháinig sí aníos airís chuige: Táim marbh acu, ar sise, tá mo chroidhe briste acu.

Mo thruagh thu, a bhean bhocht, ar seisean, tánn tú marbh acu, ach tá an leigheas ana-athchomair go léir duit.. Do dhein sé anonn ar a' dteine agus do riug sé ar a' sluasaid, agus do thairric sé amach as an dteine í—do bhí sí 'na caor le teas.

Seo, ar seisean, tá dhá iarlais agat agus is agam‑sa atá a fhios. An fhaid a bhí‑se [sic; recte bhís‑se] amuich, ceol agus rínnce agus caitheamh-aimsire agus gáiridhe a bhí ag an mbeirt. Bhí duine acu ag seinnt agus duine acu ag rínnce agus bhíos‑sa a' faire ortha. B'fhearra dhuit iad do chur chun siubhail i n‑am. Síos leat, agus tóg leat é seo—a' síneadh na sluaiste chúithi—agus dein cruinn díreach anonn ortha; buail anuas ar a dtóin í, agus cuirfe mé geall leat go scriosfa siad agus go dtiocfaidh do chlann féin chút.

Do rug sí ar an sluasaid agus do rith sí síos. Nuair a chonnaiceadar chútha í do liúghadar agus do bhéiceadar. Láithreach bonn do phreabadar as an cliabhán agus iad a' baint a' dorais dá chéile, agus ise 'na ndiaidh ar séideadh agus an sluaistín na dorn aici. Ach do dhearmhaid sí iad agus ní fheadair sí gár ghabhadar, nuair a chonnaic sí 'na coinnibh isteach dhá gharsún bhreátha láidire ghlana, agus iad ag gáiridhe, agus dubhradar: táimíd tagaithe.

Bhí na fáiltí go léir aici rúmpa, mar bhí fhios aice gur bh'iad a clann féin a bhí tagaithe chúithe, agus go raibh na hiarlaisí imthighthe. Ní miste a rádh ná go raibh buidheachas aice ar a' dtáilliúir, mar is é chuir ar a' mbóthar í chun iad a ruagairt.

(Eibhlís bean Sheáin Uí Chróinín d'innis. Ní raibh aon mhíniú aice ar an " mbiadh braimilleoige " ná ar an " bPort Comaighre ". Ní fheadar an mbeadh an míniú ag caraid éigin).

Leathanach 15

Do bhíodh sprid á feiscint i n‑áiteannaibh roimis seo, agus is minic a mhairbh sí daoine. Ach bhí fear ag siubhal oidhche ar ócáid éigin agus do bhuail sí uime. Do sheasaimh sí os a chomhair amach agus dubhairt sí—

Coinneal is coinnleoir ann,
Agus ca bhfuil a leath-rann san?

Dá réidhteochadh éinne an cheist di, sin a raibh uaithe. Agus dá mba's gur rud é ná réidhteochadh sé an cheist, mhairbheochadh sí é.

Bhí sé i bpúnc, ach dubhairt sé:—

Cuileann a baineadh um Shamhain
á chuir mar cheann ar thigh.

Dubhairt sí ná déanfadh san an gnó, agus go dtabharfadh sí seans eile dho. Chuir sí an cheist airís chuige.

Muileann is uisge 'gá cheann,
'S é a' scillige thall 's abhfus,

ar seisean.

Chuir sí an cheist airís chuige.

B'fhearra dhuit dul go Flaithis Dé i n‑am
Ná bheith it shamhail annsan,

adubhairt seisean an turus so.

Ar iompáil na baise bhí sí imthighthe, agus ní fheacathas a thuille í as san amach.

(An bhean uasal chéadna d'innis.)

Do chuaidh sean-duine ón mBonán go dtí an Cóbh len inghin. Bhí sí ag dul go Meiricea. Bhí ana-stoirm ann an lá céadna agus do bhrís cábla na luinge le neart na stoirme. Bhí an sean-duine ag féachaint air, agus sidé adubhairt sé:—

Mo shlán chút, a shúgáin an Bhonáin an fhionnáin na dtrí gcor.
Dá mbeitheá‑sa ag ceangal na loinge seo is fada go mbrisfá.

(Pádraig Ó Cuíll d'aithris.)

Sé mo léir-chreach,
Is níor thuit fós an mheas [sic; recte ?]
A fhásfadh an tslat
A dhéanfaidh cliabhán don fhear
A réidhteochaidh mo bheart.

Is mar sin do labhair an fear a bhí ag déanamh a Phurgadóireachta cois claidhe oidhche ghlas seaca.

(Máire Ní Bhuachalla, Barr D'ínse do sholáthruigh.)

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaċ 16

Cláɼ

  • 1 Ábán Naoṁṫa
  • 3 An Sguɼuiġeaċt [2 a tugaḋ ſa ḃuntéacſ]
  • 6 Aodh de Róiſte
  • 8 Caɼɼaig an Stuacáin [in eaſnaṁ ſa ḃuntéacſ]
  • 9 Filíoċt Ṁúſgɼaiġe
  • 11 Fuaimeana
  • 13 Seanċaiḋeaḋt
  • 16 Leitɼeaċa
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaċ 01
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 02–03
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 04–05
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 06–07
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 08–09
An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 10–11

Leaṫanaċ 13

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 12–13

Seanċaiḋeaċt

Do ḃí bean ann aon uaiɼ aṁáin go ɼaiḃ beiɼt ṗáiſtí aice aguſ cúpla ab eaḋ iad. Ní ɼaiḃ aon toiɼt ionta, ná aon ḃɼeiſ ag teaċt oɼṫa. Ḃídíſ ag gol i ló aguſ iſtoiḋċe, aguſ ag blaḋɼaiġ aguſ ag béiciġ. Ḃí ſí maɼḃ acu.

Do ḃí muinntiɼ a' tiġe imṫiġṫe aɼ a' bpoɼt lá a' baint ṁóna, aguſ do ḃí uiɼṫi an dínnéaɼ a ḃɼeiṫ a' tɼiall oɼṫa. Ní ḟéadfaḋ ſí imṫeaċt ón dtiġ ageſ na gáɼlaiġ muɼa mbeaḋ go ɼaiḃ táilliúiɼ ag obaiɼ aɼ an mbóɼd a' déanaṁ culaiṫ édaiġ d'ḟeaɼ a' tiġe. Do ṫug ſí bɼaon bainne ḋóiḃ, aguſ ċuiɼ ſí iſteaċ ſa ċliaḃán iad. Do ċuiſ ſí an cliaḃán ſíoſ anſa ṗáɼlúſ, aguſ duḃaiɼt ſí leiz a' dtáilliúiſ ſúil a ḃeiṫ aſ fuaid a' tiġe aige an ḟaid a ḃeaḋ ſí amuiġ. Duḃaiɼt ſé go mbeaḋ.

Amaċ léi. Min ċoiɼce aguſ bainne ɼeaṁaɼ a ḃí aice i gcóiɼ a ndínnéiɼ. Ní ɼaiḃ ſí imṫiġṫe aċ cúpla neomat nuaiɼ a ſtop an gol go léiɼ a ḃí ageſ na geaɼɼcaiġ, aguſ d'aiɼiġ an táilliúiɼ na tɼiṫí gáiɼiḋe ag an mbeiɼt. D'ḟiafɼuiġ duine acu den duine eile:  a ḃfeacaíſ‑ſe ɼiaṁ biaḋ bɼaimilleoige á ḃɼeiṫ aɼ poɼt ?   Ní ḟeaca,  aɼ ſeiſean.

Leaṫanaċ 14

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaiġ 14–15

Ḃí an táilliúiɼ ag éſiteaċt leo, aguſ ḃí iongnaḋ a ċɼoiḋe aiɼ. D'éaluiġ ſé ſíoſ go dtí doɼuſ a' ɼúma ċun go mbeaḋ ḟioſ aige cɼuinn aɼ ḃ'iad a ḃí a' cainnt. Do ṗɼeab duine acu amaċ aɼ an úɼláɼ aſ an gcliaḃán aguſ le na linn ſin ṫaiɼɼic a' duine eile ḃeiḋlín ċuige aguſ do ḋíɼiġ ſé aɼ é ẛeinnt.

 Seinnfiḋ mé Poɼt Cumaiġɼe ḋuit,  aɼ ſeiſean. Ḃí duine acu a' ſeinnt aguſ an duine eile a' ɼínnce aɼ a ċɼoiḋe-ḋíċeall, nuaiɼ aiɼġeadaɼ foṫɼam ċúṫa. Ḃí an ṁáṫaiɼ ag teaċt.

Ċaiṫeadaɼ uaṫa an ſpóɼt, aguſ do ṗɼeabadaɼ iſteaċ ſa ċliaḃán aiɼíſ, aguſ do ċɼomadaɼ aɼ lógóiɼeaċt. Do ṗɼeab a' táilliúiɼ anáiɼde aɼ a' mbóɼd maɼ a ɼaiḃ ſé ɼoimiſ ſin, aguſ do ḃí iongnaḋ a ċɼoiḋe aiɼ.

 Ó, ṁuiſe,  aɼſ an ṁáṫaiɼ,  tá mo ċɼoiḋe bɼiſte agaiḃ ɼiaṁ ó ċonnac ſiḃ. 

Ḃí an táilliúiɼ ag teaċt ċuige féin. Ṗɼeab ſé anuaſ den ḃóɼd aguſ do ɼiug ſé aɼ ẛluaiſtín na luaiṫe aguſ do ẛáiḋ ſé iſteaċ ſa teine é, i ḃfad iſteaċ leiſ. Ḃí ſí ſin a' tindeáil aɼ na geaɼɼcaiġ t'ɼéiſ teaċt iſteaċ, aguſ anſan am go ɼaiḃ ſí ullaṁ leo do ḃí an tſluaſad cɼoiḋɼeac—náċ beag aɼ deaɼg-laſaḋ. Nuaiɼ a ṫáinig ſí aníoſ aiɼíſ ċuige:  Táim maɼḃ acu,  aɼ ſiſe,  tá mo ċɼoiḋe bɼiſte acu. 

 Mo ṫɼuaġ ṫu, a ḃean ḃoċt,  aɼ ſeiſean,  tánn tú maɼḃ acu, aċ tá an leiġeaſ ana-aṫċomaiɼ go léiɼ duit. . Do ḋein ſé anonn aɼ a' dteine aguſ do ɼiug ſé aɼ a' ſluaſaid, aguſ do ṫaiɼɼic ſé amaċ aſ an dteine í—do ḃí ſí 'na caoɼ le teaſ.

 Seo,  aɼ ſeiſean,  tá ḋá iaɼlaiſ agat aguſ iſ agam‑ſa atá a ḟioſ. An ḟaid a ḃí‑ſe [ſic; ɼecte ḃíſ‑ſe] amuiċ, ceol aguſ ɼínnce aguſ caiṫeaṁ-aimſiɼe aguſ gáiɼiḋe a ḃí ag an mbeiɼt. Ḃí duine acu ag ſeinnt aguſ duine acu ag ɼínnce aguſ ḃíoſ‑ſa a' faiɼe oɼṫa. B'ḟeaɼɼa ḋuit iad do ċuɼ ċun ſiuḃail i n‑am. Síoſ leat, aguſ tóg leat é ſeo —a' ſíneaḋ na ſluaiſte ċúiṫi— aguſ dein cɼuinn díɼeaċ anonn oɼṫa; buail anuaſ aɼ a dtóin í, aguſ cuiɼfe mé geall leat go ſcɼioſfa ſiad aguſ go dtiocfaiḋ do ċlann féin ċút. 

Do ɼug ſí aɼ an ſluaſaid aguſ do ɼiṫ ſí ſíoſ. Nuaiɼ a ċonnaiceadaɼ ċúṫa í do liúġadaɼ aguſ do ḃéiceadaɼ. Láiṫɼeaċ bonn do ṗɼeabadaɼ aſ an cliaḃán aguſ iad a' baint a' doɼaiſ dá ċéile, aguſ iſe 'na ndiaiḋ aɼ ſéideaḋ aguſ an ſluaiſtín na doɼn aici. Aċ do ḋeaɼṁaid ſí iad aguſ ní ḟeadaiɼ ſí gáɼ ġaḃadaɼ, nuaiɼ a ċonnaic ſí 'na coinniḃ iſteaċ ḋá ġaɼſún ḃɼeáṫa láidiɼe ġlana, aguſ iad ag gáiɼiḋe, aguſ duḃɼadaɼ:  táimíd tagaiṫe. 

Ḃí na fáiltí go léiɼ aici ɼúmpa, maɼ ḃí ḟioſ aice guɼ ḃ'iad a clann féin a ḃí tagaiṫe ċúiṫe, aguſ go ɼaiḃ na hiaɼlaiſí imṫiġṫe. Ní miſte a ɼáḋ ná go ɼaiḃ buiḋeaċaſ aice aɼ a' dtáilliúiɼ, maɼ iſ é ċuiɼ aɼ a' mbóṫaɼ í ċun iad a ɼuagaiɼt.

(Eiḃlíſ bean Ṡeáin Uí Ċɼóinín d'inniſ. Ní ɼaiḃ aon ṁíniú aice aɼ an " mbiaḋ bɼaimilleoige " ná aɼ an " bPoɼt Comaiġɼe ". Ní ḟeadaɼ an mbeaḋ an míniú ag caɼaid éigin).

Leaṫanaċ 15

Do ḃíoḋ ſpɼid á feiſcint i n‑áiteannaiḃ ɼoimiſ ſeo, aguſ iſ minic a ṁaiɼḃ ſí daoine. Aċ ḃí feaɼ ag ſiuḃal oiḋċe aɼ ócáid éigin aguſ do ḃuail ſí uime. Do ẛeaſaiṁ ſí oſ a ċoṁaiɼ amaċ aguſ duḃaiɼt ſí—

Coinneal iſ coinnleoiɼ ann,
Aguſ ca ḃfuil a leaṫ-ɼann ſan?

Dá ɼéiḋteoċaḋ éinne an ċeiſt di, ſin a ɼaiḃ uaiṫe. Aguſ dá mba'ſ guɼ ɼud é ná ɼéiḋteoċaḋ ſé an ċeiſt, ṁairḃeoċaḋ ſí é.

Ḃí ſé i bpúnc, aċ duḃaiɼt ſé:—

Cuileann a baineaḋ um Ṡaṁain
á ċuiɼ maɼ ċeann aɼ ṫiġ.

Duḃaiɼt ſí ná déanfaḋ ſan an gnó, aguſ go dtaḃaɼfaḋ ſí ſeanſ eile ḋo. Ċuiɼ ſí an ċeiſt aiɼíſ ċuige.

Muileann iſ uiſge 'gá ċeann,
'S é a' ſcillige ṫall 'ſ aḃfuſ,

aɼ ſeiſean.

Ċuiɼ ſí an ċeiſt aiɼíſ ċuige.

B'ḟeaɼɼa ḋuit dul go Flaiṫiſ Dé i n‑am
Ná ḃeiṫ it ẛaṁail annſan,

aduḃaiɼt ſeiſean an tuɼuſ ſo.

Aɼ iompáil na baiſe ḃí ſí imṫiġṫe, aguſ ní ḟeacaṫaſ a ṫuille í aſ ſan amaċ.

(An ḃean uaſal ċéadna d'inniſ.)

Do ċuaiḋ ſean-duine ón mBonán go dtí an Cóḃ len inġin. Ḃí ſí ag dul go Meiɼicea. Ḃí ana-ſtoiɼm ann an lá céadna aguſ do ḃɼiſ cábla na luinge le neaɼt na ſtoiɼme. Ḃí an ſean-duine ag féaċaint aiɼ, aguſ ſidé aduḃaiɼt ſé:—

Mo ẛlán ċút, a ẛúgáin an Ḃonáin an ḟionnáin na dtɼí gcoɼ.
Dá mbeiṫeá‑ſa ag ceangal na loinge ſeo iſ fada go mbɼiſfá.

(Pádɼaig Ó Cuíll d'aiṫɼiſ.)

Sé mo léiɼ-ċɼeaċ,
Iſ níoɼ ṫuit fóſ an ṁeaſ [ſic; ɼecte ?]
A ḟáſfaḋ an tṡlat
A ḋéanfaiḋ cliaḃán don ḟeaɼ
A ɼéiḋteoċaiḋ mo ḃeaɼt.

Iſ maɼ ſin do laḃaiɼ an feaɼ a ḃí ag déanaṁ a Ṗuɼgadóiɼeaċta coiſ claiḋe oiḋċe ġlaſ ſeaca.

(Máiɼe Ní Ḃuaċalla, Baɼɼ D'ínſe do ẛoláṫɼuiġ.)

An Músgraiġeaċ uiṁiɼ 5
Leaṫanaċ 16